Vyakumera Vyakuzizipizga Chilangalanga kwa Ŵalimi ŵa mu Malawi

Nyengo zinyake chilangalanga chikwiza mulimi wagura kale mbuto, kunozga malo na kupanda. Vyakumera na mitundu yakuzizipizga chilangalanga vingachepeska ngozi, kweni vingakura kwambura maji yayi ndipo vikutora malo gha dongo liwemi na kasamaliriro kakwenelera yayi. Chilato nkhusankha vyakumera vyakwenelera chigaŵa, kugaŵa ngozi pa vyakumera vinandi na kugwiliskira ntchito mbuto izo zalongozgeka mu boma linu.

Kasi Kuzizipizga Chilangalanga Chikung’anamurachi?

Mazgu ghakuti “chakuzizipizga chilangalanga” ni chilapo cha vyakuvuna yayi. Vyakumera vinyake vikuthawa chilangalanga chifukwa vikucha luŵiro. Vinyake vikuzizipizga kotcha panji kusoŵa kwa maji kwa kanyengo kuluska mitundu yinyake. Ivyo vikuchitika vikuyana na nyengo ya vula, kuzama kwa dongo, vibenene, uwemi wa mbuto na kasamaliriro.

World Bank yikuzunura kusazgako vyakumera na mitundu ya chakurya nga ni nthowa yakunozgekera chilangalanga mu Malawi. Ichi chikukhozga nthowa ya dengu: sungani chakumera icho mbumba yikumanya, kufuma apo sazganiko chimoza panji viŵiri vyakwenelera mu chigaŵa m’malo mwa kusintha munda wose nyengo yimoza.

Vyakumera Ivyo Mungaghanaghanira

Chimanga chakuzizipizga chilangalanga

Chimanga ntchakuzirwa ku mbumba zinandi. Chimanga chakuzizipizga chilangalanga panji chakucha luŵiro chingachepeska ngozi para nyengo ya vula njambura kugomezgeka. Kweni zina ili liŵe la mtundu wakuzomerezgeka kufuma ku malo ghakugomezgeka. CIMMYT na ŵakufufuza vya ulimi mu Malawi ŵapanga na kuyegha mitundu iyi. Fumbani mulangizi panji wakuguliska mbuto wakulembeska za mtundu uwo ulipo sono na wakwenelera boma linu.

Mapira na mileti

Mapira, pearl millet na finger millet ni nthowa ziwemi mu malo ghakotcha panji gha vula yichoko. Mapulogiramu ghakovwira pa chilangalanga mu Malawi ghagwiliskira ntchito mbuto ziwemi za mapira na mileti mu malo ghakwenelera. Vyakumera ivi vikukhumbikwira kuvuna makora, kuvikilira ku viyuni, kunozga na kumanya usange mbumba yizamulya panji msika uzamugula.

Mphoza, khobwe na skawa

Vyakumera vya nyemba vikugaŵa ngozi ndipo vikupa chakurya panji ndalama. Ntchito za FAO mu Malawi zagwiliskira ntchito khobwe, mphoza na nyemba zinyake mu ndondomeko zakuzizipizga kusintha kwa nyengo, kusazgapo kupanda pamoza na chimanga. Sankhani mtundu wakwenelera utali wa nyengo na ntchito yake. Nyemba zikukhumbikwirabe kupalirika pa nyengo yake na kuvikilirika ku vibenene na matenda.

Chinangwa na mbatata

Vyakumera vya misisi vingapeleka nthowa yinyake yakuvunira para vula njambura kugomezgeka. Mapulogiramu gha FAO mu Malawi ghakusazga chinangwa na mbatata mu vyakumera vyakupambanapambana. Ichi chikung’anamura kuti mungapanda na kuvileka yayi. Gwiliskirani ntchito planting material yituŵa, samalirani matenda ndipo nozgerani kusunga, kunozga panji kuvuna pachokopachoko.

Yaniskani Vyakumera na Malo

Chigaŵa cha ulimi	Mafumbo ghakuti mufumbe
Lower Shire na malo ghakotcha (Chikwawa, Nsanje, Balaka)	Kasi chakumera chikuzizipizga kotcha na nyengo ya vula yichoko? Kasi mbuto yilipo pambere nyengo yakupanda yindafike?
Malo gha pakati kumwera na kumafumiro gha dazi (Machinga, Zomba, Mangochi)	Kasi cereal, legume panji root crop nji iyo yikuyana na nyengo na msika?
Central plateau (Dedza, Ntcheu, Kasungu)	Kasi mtundu wakucha luŵiro ukukhumbikwa? Kasi chilangalanga chapakati pa nyengo chingakhwaska pawuli?
Mapiri na plateau ya kumpoto (Mzimba, Rumphi, Chitipa)	Kasi chakumera chikuyana na kuzizima, utali wa malo na nyengo yakukulira?

Pambere mundagule, yaniskani mazuŵa ghakuchira, chigaŵa chakuzomerezgeka, uko mbuto yafuma, chakurya icho mbumba yikutemwa, ŵantchito, vibenene na wakugula. Chakumera icho chikuzizipizga maji ghachoko kweni chilije ntchito mu mbumba panji msika chingawovwira chomene yayi.

Kupanda Kuti Mugwiliskire Ntchito Maji Makora

Nozgani malo pa nyengo yake kuti mupande para vula yiwemi yafika. Londezgani spacing na seed rate ya chakumera na mtundu uwo mwasankha; mungagwiliskiranga ntchito spacing ya chimanga pa mapira, mileti panji nyemba yayi. Wuskani utheka mwaluŵiro chifukwa ukuphalizgana na vyakumera pa maji. Sungani chakubenekera dongo apo ntchakwenelera, chepeskani kukokoloka ndipo sazganiko vinthu vyakuvunda mu dongo.

Mungagwiliskiranga ntchito ulongozgi umoza wa feteleza mu minda yose yayi. Dongo, chakumera, mtundu wa feteleza na ulongozgi wa mu chigaŵa vikupambana. Mulangizi wangawovwira kupulikiska soil test na ulongozgi uphya.

Pangani Ndondomeko ya Ngozi Yichoko

Yezgani chakumera panji mtundu uphya pa malo agho mungasamalira. Lembani uko mbuto yafuma, zuŵa lakupanda, vula, ntchito zikuru, vyakuvuna na umo mbumba panji msika wagwiliskira ntchito. Yaniskani na chakumera chinu cha nyengo zose mu nyengo yeneyiyo, na mazgu ghakushambazga yayi.

Pamanyuma pakuvuna, wonani chakumera icho chachera, icho chalyeka panji kuguliskika na icho chakhumbikwira ŵantchito ŵanandi. Ukaboni wa mu munda winu ungapangiska ndondomeko ya nyengo yakulondezgapo kuŵa yaunenesko.

Mafumbo Agho Ghakufumbika Kanandi

Kasi chimanga chakuzizipizga chilangalanga chikukura kwambura vula?

Yayi. Chingazizipizga kusoŵa kwa maji kuluska mtundu unyake, kweni chikukhumbikwirabe maji, dongo lakwenelera na kasamaliriro pa nyengo yake.

Kasi nisinthe chimanga chose na mapira panji mileti?

Kanandi nkhwakuvikilira kuyegha chakumera chakuzomerezgeka pa chigaŵa cha munda pambere mundasazgire malo.

Kasi ningagwiliskira ntchito mphodza ya ku msika nga ni mbuto?

Ya ku msika yingaŵa ya mtundu wambura kumanyikwa panji yambura kumera makora. Gwiliskirani ntchito mbuto yiwemi panji planting material yituŵa kufuma ku malo ghakugomezgeka.

Kasi chakumera chiwemi mu boma lane ntchakuti wuli?

Palije zgoro limoza. Fumbani ŵalangizi za chigaŵa cha ulimi, utali wa nyengo, mitundu yakuzomerezgeka sono na vibenene panji matenda gha mu chigaŵa.

*Nkhani iyi njakusambizga pera. Ivyo vikuchitika pa ulimi vikupambana kuyana na dongo, nyengo, chigaŵa na kasamaliriro. Fumbani katswiri wa ulimi panji mulangizi pambere mundapange chisankho chikuru.*