Ntchemberezandonda mu Chimanga: Kasi Tingathane Nazo Wuli mu 2026 na 2027?

Para chimanga chikukura luŵiro mu nyengo ya vula, kunangika kuphya kwa mahamba kungawoneka mwamabuchi. Mungayambanga na kuthilira munda wose yayi. Chakwamba simikizgani chibenene, laŵilirani vyakumera mu malo ghakupambanapambana ndipo sazganiko nthowa zakovwira. Kasamaliriro ka Ntchemberezandonda kakugwira makora nga ni ndondomeko yakusazga nthowa zinandi, munkhwala panji nthowa yimoza pera yayi.

Kuwusa Ntchemberezandonda ntchigaŵa chimoza cha kasamaliriro ka munda. Ŵazgani ulongozgi withu wose wa kasamaliriro kakusazgako ka vibenene mu Malawi kuti mukoleraniske kuvikilira, kulaŵilira, kusunga twamoyo twakovwira na kuchitapo kanthu mwakufwasa pa vyakumera vyakupambanapambana.

Ivyo Vili mu Nkhani

• Umo mungamanyira Ntchemberezandonda
• Laŵilirani pambere mundasankhe
• Vikililani chimanga na twamoyo twakovwira
• Ivyo mulimi wangachita na mawoko
• Nyengo yakughanaghanira munkhwala
• Vinthu vyakuti mugege

Umo Mungamanyira Ntchemberezandonda

Laŵiskani mahamba agho ghamba waka kuryeka, mabowo ghambura kulinganizgika na vyakukhwaskika vyakunyowa nga ni ukazu mukati mwa chimanga. Masumbi ghangasangika pa mahamba. Mpholo zichoko zingakanda pachanya pa hamba, ndipo zikuru zikupanga mabowo ghakuwoneka makora.

Simikizgani mpholo mwakufwasa chifukwa vibenene vinyake navyo vikupweteka chimanga. Mabowo ghakale ghakukhalilira nanga ni para mpholo yafumapo. Kunangika kuphya, ukazu uphya na mpholo yamoyo vikulongora kuti suzgo lichalipo. Usange mukukayika, torani chithuzi chakuwoneka makora kwa mulangizi wa ulimi.

Laŵilirani Pambere Mundasankhe

Yendani munda mu nthowa ya W panji zigzag ndipo yimani mu malo ghanandi. Pa malo ghalighose, laŵiskani chiŵelengero chakuyana cha vyakumera. Lembani msinkhu wa chimanga, vyakumera ivyo vyanangika sono, mpholo zamoyo na twamoyo twakovwira uto mwawona.

Wereranipo kulaŵilira chimanga chichali chichoko, chomene para mwawona kunangika kuphya. Mungalaŵiskanga m’mphepete mwa munda pera yayi. Laŵiskani mukati mwa chimanga, pachanya na pasi pa mahamba ndiposo pafupi na khuni.

Vipingo vya pheromone vingalongora kuti vipepe vikuru vilipo, kweni vikutora malo gha kulaŵilira vyakumera yayi. Pakusankha chakuchita, ghanaghanirani kunangika kuphya, msinkhu wa chimanga, ukuru wa mpholo, nyengo, mtengo na ulongozgi wa mu chigaŵa. Fumbani ofesi ya ulongozgi za mlingo wakuzomerezgeka wakuchitapo kanthu mu boma linu.

Vikililani Chimanga na Twamoyo Twakovwira

FAO yikulongosora kasamaliriro ka Ntchemberezandonda nga nkhuphatikizga nthowa zakupambanapambana uku mulimi wakuchepeska munkhwala wambura kukhumbikwa. Pandani pa nyengo yakuzomerezgeka, gwiliskirani ntchito mbuto yakwenelera, sungani vyakukhumbikwa mu dongo mwakulinganizgika ndipo wuskanimo utheka.

Gegani kuthilira munkhwala wankhongono pa kalendala kwambura kusimikizga suzgo. Nyerere, earwig, akangaŵa, kafadala, parasitoid na twamoyo tunyake vingarya masumbi panji Ntchemberezandonda. Kuthilira kwambura kukhumbikwa kungakoma twamoyo utu, kuŵika ŵanthu na viŵeto pa ngozi na kusazga mtengo.

Nthowa ya push-pull yikugwiliskira ntchito chakumera cha pakati icho chikuchimbizga vibenene, nga ni mtundu wakwenelera wa Desmodium, na utheka wa m’mphepete uwo ukukopa vipepe, nga ni Napier. Ni ndondomeko iyo yikukhumbikwira kasamaliriro, ntchakumera chimoza icho chikupandika palipose yayi. Sangani mbuto na ulongozgi wa mu chigaŵa pambere mundambe.

Ivyo Mulimi Wangachita na Mawoko

Mu munda uchoko, suzgo lakwamba lingachepeskeka na kuswanya masumbi na kuwuskamo mpholo izo zikuwoneka. Vwarani magolovesi. Mungaŵaphaliranga ŵana kuti ŵakore mpholo, vyakumera vyakuthilira munkhwala panji vyakuthilirira yayi.

Mungapunguliranga dongo, vyoto, sopo, mafuta panji vyakusazga vya mu nyumba mukati mwa chimanga kwambura ulongozgi uphya yayi. Mlingo na kuvikilira chakumera nkhwakusuzga. Lembani ivyo mwachita ndipo laŵiliraniso kuti muwone usange kunangika kuphya kwachepa.

Nyengo Yakughanaghanira Munkhwala

Munkhwala wakukoma vibenene ughanaghanirike para Ntchemberezandonda zasimikizgika ndipo ulongozgi wa mu chigaŵa ukuti kuchitapo kanthu nkhwakwenelera. Kulembeska munkhwala na ulongozgi vingasintha. Mwakuyana na Dango la Mankhwala Ghakukoma Vibenene la Malawi, gwiliskirani ntchito munkhwala uwo walembeska na Pesticides Control Board. Sangani munkhwala uwo wazomerezgeka sono na label yake kwa mulangizi panji wakuguliska wakuzomerezgeka. Mungagwiliskiranga ntchito munkhwala chifukwa chakuti ukagwira ntchito ku charu chinyake panji zina lake ndakumanyikwa yayi.

Usange mwaphalirika kuthilira, londezgani label pa mlingo, unandi wa maji, vyakuvwara vyakuvikilira, nyengo yakuwelerera m’munda na yakulindilira pambere mundavune. Mungasazganga munkhwala panji kusazgira mlingo usange label lindazomerezge yayi. Sungani ŵanthu, viŵeto, chakurya, mbuto na maji kutali na malo ghakusazgirapo na kuthilirapo.

Mpholo zichoko zikufikika makora kuluska zikuru izo zikubisama mukati mwa chimanga. Lekani kulaŵilira mwaluŵiro nkhwakuzirwa. Sinthani magulu gha munkhwala mwakulongozgeka na katswiri; kusintha zina la kampani kukung’anamura kuti active ingredient panji resistance group yasintha yayi.

Vinthu Vyakuti Mugege

• Kuthilira chifukwa cha kuwona chakumera chimoza chakupwetekeka kwambura kulaŵilira munda.
• Kutora mabowo ghakale nga nkhupwetekeka uko kuchalipo.
• Kugwiliskira ntchito munkhwala wambura kulembeska panji mlingo wa charu chinyake.
• Kusazgira nkhongono chifukwa kuthilira kakwamba kukuwoneka nga kuti kundagwire ntchito.
• Kukoma twamoyo twakovwira chifukwa cha kuthilira mwakuwerezgawerezga.
• Kuzomerezga ŵana kusazga, kuyegha panji kuthilira munkhwala.
• Kuleka vyakuvwara vyakuvikilira na nyengo yakulindilira.

Magwero Ghakugomezgeka

• FAO: Ulongozgi wa kulaŵilira Ntchemberezandonda
• FAO: Kasamaliriro kakusazgako ka Ntchemberezandonda pa chimanga mu Africa
• icipe: Ukaboni wa push-pull pa Ntchemberezandonda
• Boma la Malawi: Dango la Mankhwala Ghakukoma Vibenene

Mafumbo Agho Ghakufumbika Kanandi

Kasi chimanga chilichose chakupwetekeka chikukhumbikwira munkhwala?

Yayi. Simikizgani kunangika kuphya, laŵilirani vyakumera mu munda wose ndipo londezgani ulongozgi uphya wa mu chigaŵa.

Kasi ningathana nazo Ntchemberezandonda kwambura munkhwala?

Kulaŵilira mwaluŵiro, kuwuskamo mpholo mu munda uchoko, kupanda pa nyengo yake, kusamalira chimanga makora na kuvikilira twamoyo twakovwira vingawovwira. Lutilirani kulaŵilira.

Kasi vipingo vya pheromone vikukoma chibenene?

Vikovwira kulaŵilira vipepe vikuru. Vikulongora unandi wa vyakumera ivyo vili na mpholo zakunanga yayi, ntheura laŵiskani chimanga nacho.

Kasi nigule munkhwala wuli?

Gwiliskirani ntchito uwo walembeska na kuzomerezgeka sono mu Malawi pa chimanga na Ntchemberezandonda. Nkhani iyi yikupereka zina panji mlingo wa munkhwala yayi.

*Nkhani iyi njakusambizga pera. Unandi wa vibenene, munkhwala wakuzomerezgeka na mikhaliro ya ulimi vikupambana. Fumbani katswiri wa ulimi panji mulangizi pambere mundagwiliskire ntchito munkhwala panji kupanga chisankho chikuru.*