Kuthana na vibenene ivyo vikunanga vyakumera mwakupwelelera chilengiwa kuno ku Malawi

Kuthana na vibenene ivyo vikunanga vyakumera mwakupwelelera chilengiwa, panji Integrated Pest Management (IPM), kukovwira ŵalimi kuvikilira vyakumera kwambura kuchimbilira kuthilira munkhwala para ŵawona chibenene panji hamba lakupwetekeka. Nthowa iyi yikwamba na kuvikilira, kusanda munda na kumanya makora suzgo. Pamanyuma, mulimi wakuyaniska kunangika kwa vyakumera na mtengo ndiposo ngozi ya nthowa yakuwusira, ndipo wakusankha nthowa yakuvikilira chomene.

Ntchemberezandonda, mpholo zakuboola makuni, aphids, whiteflies, tomato leaf miner na vibenene vya mu nkhokwe vikukhwaska minda yose mwakuyana yayi. Chisankho chakufuma ku ukaboni wa mu munda winu ntchiwemi kuluska kulondezga nthowa yimoza nyengo zose.

Kuti muwone chiyelezgero cha pa chimanga, ŵazgani ulongozgi withu wa kumanya, kulaŵilira na kuwusa Ntchemberezandonda mu chimanga pambere mundasankhe usange kuthilira munkhwala nkhwakukhumbikwa.

Ng’anamuro la IPM

IPM ni munkhwala umoza yayi, ndipo chilato chake ntchakukoma twamoyo tose yayi. Yikusazga nthowa izo zikukolerana kuti vibenene vileke kufika pa mlingo wakutaya ndalama zinandi, uku yikuchepeska ngozi ku ŵanthu, viŵeto na chilengiwa. Ndondomeko yake njipusu: vikilirani, laŵilirani, manyani, ghanaghanirani, chitanipo kanthu, ndipo laŵiliraniso.

Ndondomeko ya mu Malawi yakovwirika na World Bank yikati ŵalimi 61,788 ŵakamba kugwiliskira ntchito kasamaliriro kakusazgako ka vibenene na nthenda, apo chilato chikaŵa ŵalimi 15,000. Yikachenjezgaso kuti nthowa za chikaya zikupambana kuyana na malo ndipo nyengo zinyake palije ukaboni wakukwana pa mlingo panji umo zikukhwaskira chilengiwa. Mahara gha mu chigaŵa ghakwenera kuyezgeka na kulembeka makora, m’malo mwa kuzgoka nthowa yimoza ya ŵalimi wose. Ŵazgani vya ndondomeko ya mu Malawi.

Vikilirani Masuzgo Pambere Ghandakure

Kuvikilira kukuchepeska vibenene ndipo kukupangiska visankho vinyake kuŵa vipusu.

• Gwiliskirani ntchito mbuto na mitundu yakulongozgeka mu chigaŵa chinu na ŵalangizi panji ŵakusanda ŵakumanyikwa mu Malawi.
• Pambirani pa nyengo na mipata yakulongozgeka mu chigaŵa kuti vyakumera vikure makora kufuma pakwamba.
• Sinthaniskani vyakumera para ivi vingadumura umoyo wa chibenene panji nthenda, ndipo mungathembanga nthowa yimoza nyengo zose yayi.
• Samalirani chonde cha dongo, maji na utheka kuti vyakumera vileke kulopwa chifukwa cha masuzgo agho mungaghatonda.
• Wuskani panji unangani chigaŵa icho chasimikizgika kuti chapwetekeka para ulongozgi wa ulimi ukuti muchite nthena. Mungawuskanga vyakukhwaskika vyose yayi para dongo likukhumbikwira chigubiko.

Sandani Munda Mwandondomeko

Sandani munda kamoza pa sabata para vyakumera vili pa ngozi, ndipo kanandi usange kunangika kukusintha luŵiro. Mungalaŵiskanga m’mphepete pera yayi. Pa chimanga, ulongozgi wa FAO wa kusanda Ntchemberezandonda ukuti yendani mu nthowa ya chilembo cha W, na malo ghankhondi agho mukuwona vyakumera 10 pa malo ghalighose vyakumera 50 vyose.

Lembani zuŵa, msinkhu wa chakumera, chiŵelengero cha vyakumera ivyo mwawona, ivyo vyapwetekeka sono, vibenene panji masumbi agho mwasanga, twamoyo twakovwira ndiposo ivyo mwachita. Pakati pa mahamba gha chimanga, kurya kuphya na vimbunda viphya vya mpholo ni ukaboni uwemi kuluska mabowo ghakale. Wereraniso ku malo gheneagho kuti mumanye usange suzgo likukura, likukhazikika panji likuchepa.

Manyani Icho Chikupangiska Suzgo

Masuzgo ghakupambanapambana ghangapangiska kunangika kwakuyana. Laŵiskani pachanya na pasi pa mahamba, makuni, apo chakumera chikukulira, misisi panji mbuto zakusungika, kuyana na suzgo. Torani chithuzi cha chibenene na kunangika kwake, panji torani chakuwonerapo chakuvikilirika kwa mulangizi wa ulimi panji ku chipatala cha vyakumera.

Pa Ntchemberezandonda, penjani kurya kuphya kwakuwoneka nga ni mawindo panji mahamba ghakung’ambika pakati pa chimanga, pamoza na vimbunda viphya vya mpholo. Mpholo yakura yingalongora chisimikizgo chituŵa nga ni Y yakuzgoka pasi pa mutu, na madontho ghanayi ghafipa agho ghakupanga bokosi kufupi na kumasinda. Mungayimanyanga na mtundu pera yayi, ndipo mungati kunangika kwakale kukulongora kuti chibenene chichali mu munda yayi.

Ghanaghanirani Usange Kuwusa Nkhwakukhumbikwa

Kuwona chibenene chimoza kukung’anamura kuti munda wose uthilirike munkhwala yayi. Ghanaghanirani msinkhu wa chakumera, unandi wa vyakumera ivyo vili na vibenene sono, usange kunangika kukukura, nkhongono ya vyakumera yakuwelerapo, unandi wa twamoyo twakovwira na mtengo wa ivyo mukulindizga kuvuna.

Palije mlingo umoza wakwambira kuwusa uwo ungagwira pa vyakumera, vibenene, vigaŵa na nyengo zose. Fumbani mulangizi wa mu chigaŵa chinu za ulongozgi wa sono para chisankho chikukhumbikwira ndalama zinandi panji munkhwala. FAO yikuti kunangika kwa Ntchemberezandonda kungawoneka kukuru uku chimanga chingawelerapo, ntheura mungasankhanga kuthilira chifukwa cha umo chikuwonekera pera yayi. Wonani ulongozgi wa FAO wa IPM mu Africa.

Gwiliskirani Ntchito Masitepu Ghakuwusira

Para kuchitapo kanthu nkhwakukhumbikwa, yambani na nthowa yakovwira iyo yili na ngozi yichoko chomene.

Nthowa ya mawoko na vyakujandizga

Mu munda uchoko, wuskani masumbi panji mpholo zichoko na mawoko, wuskani chakumera icho chasimikizgika kuti chapwetekeka para ntchakwenelera, panji gwiliskirani ntchito maukonde na vyakujandizga vyakwenelera chakumera icho.

Nthowa za kalimiro

Sinthani nyengo yakupambira, kusinthaniska vyakumera, utozi wa munda panji kusazga vyakumera mwakugwiliskira ntchito ulongozgi uwo wayezgeka mu chigaŵa chinu.

Nthowa za chilengiwa

Vikilirani twamoyo uto tukurya vibenene, uto tukukhala pa vibenene vinyake na twamoyo uto tukulwariska vibenene. Gwiliskirani ntchito munkhwala wa chilengiwa para walembeskeka pa chakumera na chibenene icho.

Munkhwala uŵe nthowa yaumaliro

Gwiliskirani ntchito munkhwala uwo walembeskeka mu Malawi pa chakumera na chibenene icho. Londezgani label pa mlingo, vyakuvwara vyakuvikilira, kusazga, kuthilira, nyengo yakulindizga pambere mundawelereso m’munda na nyengo yakulindizga pambere mundavune. Mungasazgiranga mlingo, kusazga munkhwala kwambura ulongozgi wakuzomerezgeka, kugwiliskiraso ntchito chiŵiya cha munkhwala panji kugura munkhwala mu chiŵiya chambura label yayi.

Mwakuyana na Dango la Mankhwala Ghakukoma Vibenene la Malawi, Pesticides Control Board ndiyo yikulembeska mankhwala. Fumbani ŵalangizi panji Board kuti mumanye mndandanda wa sono chifukwa kulembeska kungasintha.

Vikilirani Twamoyo Twakovwira

Ladybird beetles, lacewings, akangaŵa, nyerere, earwigs na mawasp ghanyake vingachepeska vibenene. Ulongozgi wa FAO ukusachizga ŵalimi kulemba twamoyo twakovwira pamoza na kunangika kwa vyakumera. Gegani kuthilira munkhwala uwo ukukoma twamoyo tunandi kwambura chifukwa, chomene para twamoyo twakovwira tukugwira ntchito. Maluŵa gha m’mphepete mwa munda ghangawovwira twamoyo twakovwira, kweni vyakumera vyake vikwenera kuŵa vyakwenelera famu ndipo vileke kuzgoka utheka panji malo gha vibenene.

Uko Mungasanga Wovwiri mu Malawi

Torani vithuzi vyakuwoneka makora, chigaŵa cha chakumera icho chapwetekeka na ivyo mukalemba pakusanda munda kwa mulangizi wa Extension Planning Area (EPA), ofesi ya ulimi panji chipatala cha vyakumera icho chilipo. Kafukufuku wa 2025 wakasanga kuti vipatala vya vyakumera vikukhozga kumanya masuzgo na uteŵeti wa ŵalangizi mu Malawi, nangauli pali kuchepa kwa ŵantchito ŵakusambizgika na vyakwendera. Ŵazgani kafukufuku wa vipatala vya vyakumera mu Malawi.

Malawi wakukuzgaso ndondomeko ya digito yakulaŵilira vibenene na nthenda mwakovwirika na FAO ndiposo International Plant Protection Convention. Ndondomeko iyi yikukoleraniska kafukufuku wa ulimi, kuvikilira vyakumera na uteŵeti wa ŵalangizi. Ŵazgani nkhani ya FAO Malawi ya 2026.

Mafumbo Agho Ghakufumbika Kanandi

Kasi nisandenge munda kalinga?

Yambani na kamoza pa sabata para vyakumera vili pa ngozi. Sandani kanandi usange kunangika kuphya panji unandi wa vibenene ukusintha luŵiro.

Kasi nithilire para nawona mabowo mu mahamba gha chimanga?

Yayi. Penjani kurya kuphya pakati pa chimanga, vimbunda viphya vya mpholo na chibenene chamoyo. Pamanyuma ghanaghanirani msinkhu wa chakumera, unandi wa vyakumera vyakupwetekeka na twamoyo twakovwira.

Kasi munkhwala wakupangika na vyakumera ngwakuvikilira nyengo zose?

Yayi. Nkhongono, umo ukugwilira ntchito na ngozi vikupambana kuyana na chakumera, umo wapangikira, chakumera icho mukuthilirapo na mlingo. Gwiliskirani ntchito ulongozgi uwo wayezgeka mu chigaŵa chinu ndipo fumbani mulangizi pambere mundathilire vyakusazga vyambura kulembeskeka pa vyakurya.

Kasi nichite vichi para nkhumanya yayi chibenene?

Mungaghanaghaniranga waka yayi. Torani chithuzi cha chibenene na kunangika, sungani ivyo mukalemba pakusanda munda ndipo fumbani mulangizi panji chipatala cha vyakumera pambere mundanange ndalama pa nthowa yakuwusira.

Magwero Ghakugomezgeka

• FAO: Ulongozgi wa kusanda Ntchemberezandonda
• FAO: Kasamaliriro kakusazgako ka Ntchemberezandonda pa chimanga mu Africa
• Dango la Mankhwala Ghakukoma Vibenene la Malawi na Pesticides Control Board
• World Bank: Kugwiliskira ntchito IPM mu Malawi
• Banda, Kadzamira na Phiri: Kafukufuku wa vipatala vya vyakumera mu Malawi
• FAO Malawi: Ndondomeko ya digito ya umoyo wa vyakumera

Chenjezgo

Nkhani iyi njakusambizga. Unandi wa vibenene, umo vyakumera vikuwelerapo na mankhwala ghakulembeskeka vikupambana kuyana na chakumera, chigaŵa na nyengo. Simikizgani chisankho chakuzirwa na mulangizi wakwenelera wa ulimi, katswiri wa umoyo wa vyakumera panji Pesticides Control Board ya Malawi.