Bwererani ku Malo a Maphunziro
Kuthana ndi tizilombo toononga mbewu mosamala chilengedwe kuno ku Malawi

Kuthana ndi tizilombo toononga mbewu mosamala chilengedwe, kapena Integrated Pest Management (IPM), kumathandiza alimi kuteteza mbewu popanda kufulumira kupopera mankhwala akangoona tizilombo kapena tsamba lowonongeka. Njirayi imayamba ndi kupewa, kuyendera munda ndi kuzindikira vuto molondola. Kenako mlimi amayerekezera kuwonongeka kwa mbewu ndi mtengo komanso chiopsezo cha njira yolamulira, n’kusankha njira yotetezeka kwambiri.
ntchemberezandonda, mphutsi zoboola tsinde, nsabwe za m’masamba, ntchentche zoyera, tomato leaf miner ndi tizilombo ta m’nkhokwe sizikhudza munda uliwonse mofanana. Chisankho chochokera pa umboni wa m’munda mwanu n’chabwino kuposa kutsatira njira imodzi nthawi zonse.

Kuti muone chitsanzo cha pa chimanga, werengani malangizo athu a kuzindikira, kuyang’anira ndi kuthana ndi ntchemberezandonda m’chimanga musanasankhe ngati kupopera n’kofunika.
Tanthauzo la IPM
IPM si mankhwala amodzi, ndipo cholinga chake si kupha tizilombo tonse. Imaphatikiza njira zogwirizana kuti tizilombo toononga tisafike pa mlingo umene ungabweretse kutayika kwakukulu kwa ndalama, uku ikuchedwetsa ngozi kwa anthu, ziweto ndi chilengedwe. Dongosololi ndi losavuta: pewa, yang’anira, zindikira, ganiza, chitanipo kanthu, kenako yang’aniraninso.
Pulogalamu ya ku Malawi yothandizidwa ndi World Bank inanena kuti alimi 61,788 anatenga njira zophatikiza zosamalira tizilombo ndi matenda, pamene cholinga chinali alimi 15,000. Pulogalamuyi inachenjezanso kuti njira zachikhalidwe zimasiyana ndi malo ndipo nthawi zina palibe umboni wokwanira wa mlingo kapena mmene zingakhudzire chilengedwe. Chidziwitso cha m’dera chiyenera kuyesedwa ndi kulembedwa bwino, osati kukhala njira imodzi ya alimi onse. Werengani za pulogalamu ya ku Malawi.
Pewani Mavuto Asanakule
Kupewa kumachepetsa kuchuluka kwa tizilombo toononga ndipo kumapangitsa zisankho zina kukhala zosavuta.
- Gwiritsani ntchito mbewu ndi mitundu yolangizidwa m’dera lanu ndi alangizi kapena ofufuza ovomerezeka ku Malawi.
- Bzalani pa nthawi ndi mipata yolangizidwa m’dera lanu kuti mbewu ziyambe kukula bwino.
- Sinthanitsani mbewu pamene izi zingadule moyo wa tizilombo kapena matenda, ndipo musadalire njira imodzi nyengo zonse.
- Samalirani chonde cha nthaka, madzi ndi udzu kuti mbewu zisafooke chifukwa cha mavuto opeweka.
- Chotsani kapena wonongani mbali yomwe yatsimikiziridwa kuti yawonongeka pokhapokha ngati alangizi atero. Musachotse zotsalira zonse pamene nthaka ikufunika chophimba.
Yenderani Munda Mwadongosolo
Yenderani munda kamodzi pa sabata pamene mbewu zili pachiwopsezo, komanso mobwerezabwereza ngati kuwonongeka kukusintha mofulumira. Musayang’ane m’mphepete mokha. Pa chimanga, malangizo a FAO oyendera munda chifukwa cha ntchemberezandonda amalimbikitsa kuyenda mwa chilembo cha W, ndi malo asanu omwe mumayang’ana mbewu 10 pa malo aliwonse mbewu 50 zonse.
Lembani tsiku, msinkhu wa mbewu, chiwerengero cha mbewu zomwe mwaona, zomwe zawonongeka kumene, tizilombo kapena mazira omwe mwapeza, tizilombo tothandiza komanso zomwe mwachita. Pakati pa masamba a chimanga, kuwonongeka kwatsopano ndi ndowe zatsopano za mphutsi n’zothandiza kwambiri kuposa mabowo akale. Bwererani kumalo omwewo kuti mudziwe ngati vuto likukula, silikusintha kapena likuchepa.

Zindikirani Chomwe Chikuyambitsa Vuto
Mavuto osiyanasiyana angapangitse kuwonongeka kooneka mofanana. Yang’anani pamwamba ndi pansi pa masamba, tsinde, pomwe mbewu ikukulira, mizu kapena mbewu zosungidwa, malinga ndi vuto. Jambulani tizilombo ndi kuwonongeka kwake, kapena tengani chitsanzo chotetezeka kwa mlangizi wa ulimi kapena ku chipatala cha mbewu.
Pa ntchemberezandonda, yang’anani zizindikiro zatsopano zooneka ngati zenera kapena masamba ong’ambika pakati pa chimanga, limodzi ndi ndowe zatsopano za mphutsi. Mphutsi yokula ingakhale ndi chizindikiro choyera ngati Y yozondoka pamutu, komanso madontho anayi akuda opanga bokosi pafupi ndi kumbuyo. Musazindikire ndi mtundu wokha, ndipo musaganize kuti kuwonongeka kwakale ndi umboni wa tizilombo timene tidakalipo.
Ganizirani Ngati Kuchitapo Kanthu N’kofunika
Kuona tizilombo kamodzi sikutanthauza kuti munda wonse uyenera kupoperedwa. Ganizirani msinkhu wa mbewu, kuchuluka kwa mbewu zomwe zili ndi tizilombo panopa, ngati kuwonongeka kukukula, kuthekera kwa mbewu kuchira, kuchuluka kwa tizilombo tothandiza komanso mtengo wa zokolola zomwe mukuyembekezera.
Palibe mlingo umodzi woyambitsa kulamulira womwe ungagwire ntchito pa mbewu, tizilombo, boma ndi nyengo zonse. Funsani mlangizi wa m’dera lanu za malangizo a panopa ngati chisankhocho chikufuna ndalama zambiri kapena mankhwala. FAO imati kuwonongeka kwa ntchemberezandonda kungaoneke koopsa pamene chimanga chingathe kuchira, choncho musasankhe kupopera chifukwa cha maonekedwe okha. Onani malangizo a FAO a IPM ku Africa.
Gwiritsani Ntchito Masitepe Olamulira
Ngati kuchitapo kanthu n’kofunika, yambani ndi njira yothandiza yomwe ili ndi chiopsezo chochepa kwambiri.
Njira ya manja ndi zotchinga
M’munda waung’ono, chotsani mazira kapena mphutsi zazing’ono ndi dzanja, chotsani mbewu yotsimikiziridwa kuti yawonongeka ngati kuli koyenera, kapena gwiritsani ntchito maukonde ndi zotchinga zoyenera mbewuyo.
Njira za kalimidwe
Sinthani nthawi yobzala, kusinthanitsa mbewu, ukhondo wa m’munda kapena kusakaniza mbewu pogwiritsa ntchito malangizo omwe ayesedwa m’dera lanu.
Njira zachilengedwe
Tetezani tizilombo todya tizilombo toononga, tizilombo tomwe timakhala pa tizilombo tina ndi tizilombo toyambitsa matenda mwa tizilombo toononga. Gwiritsani ntchito mankhwala achilengedwe okhawo ngati alembetsedwa pa mbewu ndi tizilombo zimenezo.
Mankhwala akhale njira yomaliza
Gwiritsani ntchito mankhwala omwe alembetsedwa ku Malawi pa mbewu ndi tizilombo zomwezo. Tsatirani label pa mlingo, zovala zodzitetezera, kusakaniza, kupopera, nthawi yodikira musanabwerere m’munda ndi nthawi yodikira musanakolole. Musawonjezere mlingo, kusakaniza mankhwala popanda malangizo ovomerezeka, kugwiritsanso ntchito chidebe cha mankhwala kapena kugula mankhwala othiridwa m’chidebe chopanda label.
Malinga ndi Lamulo la Mankhwala Ophera Tizilombo la Malawi, Pesticides Control Board imalembetsa mankhwala ophera tizilombo. Funsani alangizi kapena Board kuti mupeze mndandanda waposachedwa chifukwa kulembetsa kungasinthe.
Tetezani Tizilombo Tothandiza
Ladybird beetles, lacewings, akangaude, nyerere, earwigs ndi mavu ena angachepetse tizilombo toononga. Malangizo a FAO amalimbikitsa alimi kulemba tizilombo tothandiza pamodzi ndi kuwonongeka kwa mbewu. Pewani kupopera mankhwala opha mitundu yambiri ya tizilombo popanda chifukwa, makamaka pamene tizilombo tothandiza tikugwira ntchito. Maluwa a m’mphepete mwa munda angathandize tizilombo tothandiza, koma zomera zake ziyenera kukhala zoyenera pa famuyo ndipo zisakhale udzu kapena malo oberekera tizilombo toononga.
Kumene Mungapeze Thandizo ku Malawi
Tengani zithunzi zomveka, mbali ya mbewu yomwe yawonongeka ndi zolemba zanu kwa mlangizi wa Extension Planning Area (EPA), ofesi ya ulimi kapena chipatala cha mbewu chomwe chilipo. Kafukufuku wa 2025 anapeza kuti zipatala za mbewu zikuthandiza kuzindikira mavuto ndi kulimbikitsa ntchito za alangizi ku Malawi, ngakhale kuti pali kuchepa kwa antchito ophunzitsidwa ndi mayendedwe. Werengani kafukufuku wa zipatala za mbewu ku Malawi.
Malawi ikukulitsanso dongosolo la digito loyang’anira tizilombo ndi matenda mothandizidwa ndi FAO ndi International Plant Protection Convention. Dongosololi likugwirizanitsa kafukufuku wa ulimi, chitetezo cha mbewu ndi alangizi. Werengani nkhani ya FAO Malawi ya 2026.
Mafunso Ofunsidwa Kawirikawiri
Kodi ndiyendere munda kangati?
Yambani ndi kamodzi pa sabata pamene mbewu zili pachiwopsezo. Wonjezerani maulendo ngati kuwonongeka kwatsopano kapena kuchuluka kwa tizilombo kukusintha mofulumira.
Kodi ndipopere ndikangoona mabowo m’masamba a chimanga?
Ayi. Yang’anani kuwonongeka kwatsopano pakati pa chimanga, ndowe zatsopano za mphutsi ndi tizilombo tamoyo. Kenako ganizirani msinkhu wa mbewu, kuchuluka kwa mbewu zomwe zawonongeka ndi tizilombo tothandiza.
Kodi mankhwala opangidwa ndi zomera amakhala otetezeka nthawi zonse?
Ayi. Mphamvu, kugwira ntchito ndi chiopsezo zimasiyana ndi chomera, kakonzedwe, mbewu ndi mlingo. Gwiritsani ntchito malangizo omwe ayesedwa m’dera lanu ndipo funsani mlangizi musanathire zosakaniza zosalembetsedwa pa mbewu za chakudya.
Nditani ngati sindikudziwa tizilombo?
Musaganizire. Jambulani tizilombo ndi kuwonongeka, sungani zolemba za m’munda ndipo funsani mlangizi kapena chipatala cha mbewu musanagwiritse ntchito ndalama pa njira yolamulira.
Magwero Odalirika
- FAO: Malangizo oyendera munda chifukwa cha ntchemberezandonda
- FAO: Kasamalidwe kophatikiza ka ntchemberezandonda pa chimanga ku Africa
- Lamulo la Mankhwala Ophera Tizilombo la Malawi ndi Pesticides Control Board
- World Bank: Kugwiritsa ntchito IPM ku Malawi
- Banda, Kadzamira ndi Phiri: Kafukufuku wa zipatala za mbewu ku Malawi
- FAO Malawi: Dongosolo la digito la thanzi la mbewu
Chenjezo
Nkhaniyi ndi yophunzitsira. Kuchuluka kwa tizilombo, mmene mbewu zimachiriramo ndi mankhwala olembetsedwa zimasintha malinga ndi mbewu, boma ndi nyengo. Tsimikizirani chisankho chofunika ndi mlangizi woyenerera wa ulimi, katswiri wa thanzi la mbewu kapena Pesticides Control Board ya Malawi.
Zina zofanana
Ntchemberezandonda mu Chimanga: Kodi Tingathane Nazo Bwanji mu 2026 ndi 2027?
Phunzirani kuyang’anira chimanga, kuteteza tizilombo tothandiza ndi kuthana ndi ntchemberezandonda mosamala ku Malawi.